Koloniaal verleden: duiding en toekomst

(05/10/2020)

Op woensdag 30 september organiseerde ik samen met Brussels Parlementslid, Bianca Debaets, een gespreksavond over het koloniale verleden van ons land en de verankering ervan in onze huidige samenleving. Professor Mathieu Zana Etambala gaf een grondige en zeer gedocumenteerde uitleg en ging in debat met het publiek.  Hieronder een visie over het verleden, het heden en de toekomst. 

BLACK LIVES MATTER

Het dramatische overlijden van de Afro-Amerikaan George Floyd als gevolg van het gewelddadige politieoptreden in de stad Minneapolis heeft tot een wereldwijde golf van protest geleid, niet alleen tegen het brutale politieoptreden, maar ook en vooral tegen het diepgewortelde racisme in de samenleving. Deze Black-Lives-Matter protesten hebben ook in België een golf van solidariteit op gang gebracht. De grote Afrikaanse gemeenschap in ons land voelde zich eveneens geraakt door het gebeuren, vaak omwille van het sluipende racisme dat in onze samenleving nog steeds aanwezig is. Deze reacties mogen echter niet beperkt blijven tot woorden. Ook op de verschillende beleidsniveaus is er nood aan anti-racismeplan dat moet bijdragen tot een mentaliteitsverandering.

Daarom is een grondige kennis van het verleden belangrijk om de toestand in het heden beter te begrijpen én te voorkomen dat we in de toekomst dezelfde fout maken.

VN-PANNEL – 2019

De oproep van het VN-panel van 11 februari 2019 naar aanleiding van de eerste voorlopige conclusies als gevolg van een bezoek aan België was reeds bijzonder duidelijk:

‘België moet de ware toedracht erkennen van het geweld en de onrechtvaardigheid van haar koloniaal verleden. Dit is belangrijk om de oorzaken aan te pakken van het racisme waarmee mensen van Afrikaanse herkomst vandaag worden geconfronteerd’ aldus een delegatie van VN-mensenrechtenexperten. De werkgroep die van 4 tot 11 februari 2019 in ons land verbleef, reisde naar Brussel, Antwerpen, Luik, Namen en Charleroi om onderzoek te doen naar racisme, raciale discriminatie, afrofobie, xenofobie, en de hiermee verwante intolerantie ten aanzien van mensen van Afrikaanse herkomst in België. Deze werkgroep leverde haar definitieve rapport af op 14 augustus 2019 op de 42ste sessie van de VN-Mensenrechtenraad.

KOLONIAAL VERLEDEN VAN BELGIË

Daarom nam ik het initiatief tot een Resolutie voor onderzoek naar het koloniale verleden van België, vorig jaar (2019) en dit jaar opnieuw, met de steun van de CD&V Senaatsfractie (7-167/1).  

Het is tijd dat België in het reine komt met zijn koloniale verleden en zijn historische fouten en verantwoordelijkheid voor deze periode erkent. België moet excuses aanbieden. Er moet duidelijkheid komen over de structurele impact van de Belgische staat en de Belgische autoriteiten, zowel ten aanzien van ‘Congo Vrijstaat’ als ten aanzien van het Belgische koloniale verleden.

Het is onze plicht om dit hoofdstuk van onze geschiedenis te doorgronden, de fouten en misdaden te beschrijven, en de rol van de verschillende actoren duidelijk te onderscheiden. De historische context moeten we doorgronden. Slechts op die basis kunnen we een coherente lijn schrijven die als basis zal dienen voor excuses, voor herstel, en voor een nieuwe start. Tenslotte is het onze morele plicht om de herinnering levendig te houden en te herdenken.  Enkel zo zullen mensen van Afrikaanse herkomst in ons land vandaag en in de toekomst volop gelijke kansen hebben. Ook is deze erkenning een noodzakelijke stap om tot een echte dialoog en verzoening te komen met onze ex-kolonies.

GESCHIEDENIS

De geschiedenis van de Belgische koloniale tijd is grotendeels gekend en bepaalde onderzoekers hebben er grondig onderzoek aan gewijd. Niet van de minsten is professor Mathieu Zana Etambala, jarenlang verbonden aan het Museum voor Centraal Afrika, en auteur van het boek: “Veroverd. Bezet. Gekoloniseerd Congo 1879-1914”. De West-Vlaamse Congolees heeft een nieuw standaardwerk gewijd aan de vroegste kolonisatie van Congo. Via brieven, dagboeken, rapporten, en reisverslagen laat hij de mensen van toen aan het woord.

Tussen november 1884 en februari 1885 werd de Onafhankelijke Congostaat erkend door verschillende Europese landen via bilaterale verdragen. De Belgische Kamer en Senaat erkenden de staat in april 1885. Koning Leopold II verkreeg hierdoor een enorm grondgebied in Centraal-Afrika dat enkel in de persoon van de Koning met België verbonden was. De personele unie bleef bestaan van 1885 tot 1908, het jaar waarin hij de kolonie moest afstaan aan België na internationaal protest tegen de gruweldaden die er zich afspeelden. Er was sprake van een schrikbewind binnen een kader van racisme en geïnstitutionaliseerde straffeloosheid. Dit is de periode waarop het boek van professor Etambala betrekking heeft. In 1908 werd Congo een Belgische kolonie tot de onafhankelijkheid in 1960. Hoewel het bestuur verbeterde en het stelsel van verplichte arbeid afgeschaft werd, bleef de bevoogding en de economische exploitatie voortduren. De bevolking van de kolonie werd administratief en juridisch onderworpen aan een minderwaardig statuut. De koloniale orde steunde op een zogenaamde ‘raciale hiërarchie’. Men kan dus spreken van institutioneel racisme.

MORGEN

Sinds de onafhankelijkheid van Congo in 1960 is er nooit een begin van publieke of politieke erkenning geweest van de uitbuiting van Congo en de Congolezen in deze periodes.

In een recent verleden werden de eerste stappen gezet:

  • In 2002 bood de regering Verhofstadt excuses aan voor de dood van de eerste verkozen eerste minister van Congo, Patrice Lumumba op,17 januari 1961, omdat de Belgische overheid morele verantwoordelijkheid droeg bij de moord.
  • In 2017 stemden Kamer en Senaat en Brussels Parlement in navolging van het Vlaamse Parlement een Resolutie waarbij herstel, wordt gevraagd voor de metiskinderen uit de periode van de Belgische (de)kolonisatie.
  • Eind 2018 heropende het Koninklijke Museum voor Midden-Afrika in Tervuren, na een grondige vernieuwing die er onder andere op gericht is het koloniale verleden vanuit een mindere eurocentrische hoek te belichten.
  • Op 30 juni 2020 heeft de Belgische Koning Filip zijn ‘ Diepste spijt betuigd voor de gruweldaden in Congo’. In een brief aan de Congolese President Felix Tshisekedi schrijft Filip over de ‘wonden van het verleden’ , doelend op onder meer het bewind van Koning Leopold II. Dit gebeurde op de 60ste verjaardag van de Congolese onafhankelijkheid. Een gelegenheid om onze vriendschappelijke banden te herbevestigen en om in alle openheid en sereniteit over de gezamenlijke geschiedenis te praten.
  • In juli 2020 heeft de Kamer van Volksvertegenwoordigers een parlementaire commissie geïnstalleerd om een onderzoek te voeren over Congo-Vrijstaat (1885-1908) en het Belgisch koloniaal verleden in Congo (1908-1960), Rwanda en Burundi (1919-1962), de impact hiervan en de gevolgen die hieraan dienen gegeven te worden.
  • Hierin gevolgd door het Brussels parlement, om de publieke ruimte op een structurele en inclusieve manier te dekoloniseren.
  • In Vlaanderen roept minister Bart Somers een denktank in het leven die steden en gemeenten moet begeleiden in de dekolonisering van het straatbeeld, standbeelden en straatnamen. Ook van deze commissie zal Professor Etambala deel uitmaken.
  • Recent, enkele dagen geleden hebben de verschillende overheden in dit land eindelijk, 19 jaar na Durban, een akkoord gesloten rond een interfederaal actieplan tegen racisme.

TOT SLOT

We moeten onze geschiedenis kennen zodat die zich niet zou herhalen. We moeten de wortel van de discriminatie kunnen uitroeien. Op deze manier kunnen we ervoor zorgen dat mensen van Afrikaanse origine ook bij ons volwaardige en gelijke kansen kunnen hebben. Zo kan ons land in de toekomst een nieuwe relatie aanknopen met onze oude kolonies.